EHLÎ SÜNNET İTİKADI

l. cilt 266. mektup, sahife 261

   (Ey Evladım!) Allah seni mesud etsin. Akıllılar üzerine farz olan şeylerin ilki, Ehli sünnet vel cemaat mezhebinin görüşlerine göre itikadları düzeltmektir. (Allah oların çalışma larını şükrana layık eylesin) Zira fırkayı naciye (Kurtulan fırka) onlardır. Kendisinde bir nevi kapalılık bulunan itikad meselelerinin bazısını açıklıyalım.

Bilinmesi vacibtir ki Allahu Teala zatı mukaddesiyle mevcuttur. Eşyanın tamamı Allah'ın icad etmesiyle mevcuttur. Hem de Allahu Teala zatında, sıfatlarında, fiillerinde tektir. Hiçbir işte kimse ile hakikatta bir ortaklığı yoktur, ne varlığında ne de diğer hususlarda (ortağı yoktur, tektir) İsimlerin benzerliği, lafzî ortaklık, bahsimiz haricindedir. (îsîm benzerliği hakikatten ortaklık sayılmaz,)
Allah'ın sıfatları ve fiileri, keyfiyetten (şekilden) ve misalden zatı gibi münezzehtir. Bunlarla mümkünatın sıfatları ve fiilleri arasında hiçbir münasebet yoktur.

   İlim sıfatı mesela, Allah Teala için kadîm (varlığının başlangıcı olmayan) bir sıfattır. Hakîkî basittir (bölümleri yok) , Asla ona kesret (çokluk) ve adetlenmek oluşmadı, taallukatı (ilim sıfatının alakalandığı, bilinen şeyler) adetli olsa bile. Zira bu ilim sıfatında tek bir açılma (inkişaf) vardır. Bu tek açılma ile ezelî ve ebedî malumat açıldı (Bilindi).  Bu tek inkişafla(açılma/bilinme) bütün eşyayı onların uygun halleri, zıt durumları, küllî olmaları, cüz’î olmaları, hususi vakitleriyle birlikte tek anda basit(parça parça değil tek bir bölüm) olarak o şekilde bilindi ki; mesela bir anda Zeyd (isimli şahsı)’i mevcud, ma'dum (yok), cenin (rahimde), sabi, genç, yaşlı, canlı, ölü, ayakta, oturduğu (halde), yaslandığı (halde) yan yattığı halde, gülücü olduğu halde, ağlayıcı, lezzetlenici, acı duyucu, şerefli, zelil olduğu halde, kabirde, mahşerde, cennette, lezzetlenme halinde (tek ilmi ile bir anda bilir.)
  Teallukların adetli olması, bu makamda yoktur (Tek ilimle hepsini bilir.) Zira teallukların teaddüdü onların adetli olmasını gerektirir, zamanların çokluğunu gerektirir. Halbuki orda ezelden ebede kadar tek olan basit bir an vardır, asla orda adetli olmak yoktur. Çünkü Allah Teala üzerine zaman geçmez, öne geçmek, geri kalmak onun hakkında yoktur.
   Allah'ın ilmi için malumatla alakaları isbat edince, bu, tek bir tealluk (alaka) olur; bununla bütün malumata tealluk eder. (Bütün her şeyi bilir.) Aynı şekilde bu teallukun keyfiyeti bilinmez, misalden ve keyfiyetten münezzehtir. İlim sıfatı gibi. (İlim sıfatının hakikatini bilemediğimiz gibi, bu sıfatın malumatlarla olan alakasının durumunu da bilemi yoruz. Bir anda bütün her şeyi tek ilimle hiçbir değişikliğe uğramadan bilir.)
   Bu tasavvurun uzak görülmesini, bir misal getirerek def edelim. Derim ki; Bir şahsın "kelimeyi" farklı kısımları, değişik halleri, zıt itibarları ile birlikte bir anda bilmesi caizdir. Bu tek anda o kişi bilirki kelime: İsim, fiil, harftir, sülasî, rabaidir, mu'reb ve mebnîdir, mütemekkin ve gayrı mütemekkindir, munsarif ve gayrı munsariftir, marife ve nekredir, mazi ve müstakbeldir, emir ve nehiydir. (Bu şekilde kelimeyi bir anda bilir.) Belki o şahıs şöyle diyebilir: "Ben şu kısımları ve itibarları, kelime mertebelerinde bir anda tafsilatıyla bilirim" Mümkin (olan kulun)  ilminde  zıtları bir araya toplamak tasavvur edilebilirse, Vacib Teala'nın ilminde bu niçin uzak görülsün. "En yüce misaller Allah içindir."
   Bilinmesi gerekir ki, burada her ne kadar zıt şeylerin bir araya sureta toplanması gerekirse de; halbuki hakikatta bunlar arasında zıtlık yoktur. Zira Allahu Teala her ne kadar Zeyd'i bir anda mevcud ve yok olduğunu bildiyse de, fakat Allahu Teala bu tek anda bildi ki Zeyd, mevcud olacağı vakit mesela Hicretten bin sene sonradır, evvelki yokluk vakti şu muayyen seneden (Bin sene) evveldir, sonradan yok olma vakti bin yüz seneden sonradır. (Böyle olunca) Bunların aralarında hakikatta bir zıtlık yoktur; çünkü zamanları farklıdır. Diğer hallerde, bu kıyas üzerinedir.
   Bu beyandan açığa çıktı ki Allah Teala'nın ilmine, (sonradan yaratılan) farklı cüzler üzerine alaka kurmasından dolayı, değişiklik kokusu (dahi) gelmedi. Felsefecilerin zannettiği gibi burda (değişikliğin) ortaya çıkma zannı anlaşılmasın. Zira değişiklik ancak "Allah'ın ilminin bir şeye tealluku, diğer şeye teallukundan sonradır" denilirse düşünülür. Amma (işin hakikati yukarda da açıklandığı üzere) Allah'ın ilmi herşeye bir anda tealluk edince orda teğayyür (değişim) ve sonra olmak (hudus) düşünülmez. Bu takdirce değişik taallukları isbata gerek yok ki değişiklik ve hudus o değişik tealluklara dönsün de ilim sıfatına dönmesin (Bunu bazı kelamcılar, felsefecilerin şüphelerini defetmek için söylerler. Yani "ilim sıfatından başka değişik tealluklar vardır, onlar hadistir, ilim sıfatı kadimdir" demişler.)
  Evet malumat tarafında değişik teallukları isbat ettiğimiz vakit buna müsade var. (Malumat değişiktir ve sonradan ortaya çıkar. İlim sıfatı kadimdir, değişmez.)

1. Cilt., 259. mektubtan.

Eğer dersen, dağ başlarında yaşayan, puta tapınan kimseler ebedi olarak cehennemde kalmazlarsa, zaruretle cennette olmaları gerekir ki bu da caiz değildir. Zira müşriklerin cennete girmeleri haramdır. "Onların varacağı yer ateşdir."

Allahu teala İsa Aleyhisselam'dan (Peygamberimiz ve o'nun üzerine salat-selam olsun) rivayetle buyurdu, "Kim Allah'a şirk koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır, varacağı yer ateştir."

 Cennet ve cehennem arasında vasıta koymak ta sabit değildir. A'raf ashabı  bir müddet sonra cennete girecektir. Ebedi kalmak ya cennette veya cehennemde olacaktır.

Derim ki bu sual, cidden zordur. Rüşd üzere olan evladım bilir ki kendisi bu suali tekrarlı olarak bu fakire uzun müddet sordu, yeterli cevap alamadı. Futuhat-ı Mekkiyye sahibinin, bu sualin halli hakkında dediği, 'şu topluluğun kıyamet gününde davet edilmesi için peygamber gönderileceği ve inkarları veya ikrarları hasebince cennet veya cehenneme girmeleriyle hükmedileceği' bu fakir katında güzel değildir. Zira ahıret, ceza yurdudur, teklif yeri değildir ki orda peygamber gönderilsin.

Uzun müddet sonra, Hak celle sultanuhu'nun yardımı hidayet edici delil oldu, şu muamele çözüldü ve açıldı; şu cemaat ne cennette ve ne de cehennemde ebedi kalmazlar, bilakis ahırette diriltildikten sonra hesap yerinde suçları kadar ceza ve azab edilirler, haklar onlardan alınır, sonra mükellef olmayan hayvanlar gibi mutlak yok ve sırf hiçbir şey yapılırlar. Kim ebedi olacak, kim mükellef olacak.

Şu garib marifeti peygamber aleyhisselamalardan bir gurubun huzurunda arzedince, hepsi onu tasdik edip kabul ettiler. İlim Allahu sub-hanehu ve teala katındadır.

Peygamber aleyhisselamların açık tebliği olmaksızın, Allahu teala'-nın rahmeti ve acımasının mükemmel olmasıyla birlikte, kendinde hata ve yanlış olma ihtimali cidden çok olan sırf akıl ile, Hak subhanehu ve tealanın kulunun ebedi olarak cehennemde kalması ve azabının sürekli olması ile hükmetmek, cidden bu fakire ağır gelmektedir. Aynı şekilde şirk bulunmasıyla birlikte cennette ebedi kalacağı ile hükmetmekte, bu fakire ağır gelmektedir. Bu durum Eş'ari Mezhebinde lazım geldiği gibidir. Zira cennet ve cehennem arasında vasıta olmadığına hükmettiği için.

Doğrusu geride geçtiği gibi, muhasebe ile haklar alındıktan sonra yok edilecekleri şeklinde bana ilham edilendir.

Bu, darul harbte ölen müşriklerin çocuklarının hükmü hakkında, bu fakire göre aynı hükümdür. Zira cennete girmek, imana bağlıdır. Ya asıl olarak veya tabi  olarak, islam diyarına tabi olarak olsa da. Zimmilerin çocukları hakkında olduğu gibi. Mutlak olarak iman onlarda yoktur. Cen-nete ve cehenneme girmeleri tasavvur edilemez. Ebedi olarak cehennem-de kalmak, teklif sabit olduktan sonra şirk koşmaya bağlıdır. Bu durum da onlar hakkında yoktur. Onların hükmü, hesap için diriltildikten ve haklar alındıktan sonra yok edilen hayvanların hükmüdür. Bu, aynen resullerin fetreti dönemindeki, kendilerine bir peygamberin davet tebliği ulaşmamış  müşriklerin çocukları hakkındaki hükümdür.

Ey Evlad! Bu fakir, her ne zaman düşünüp nazarını derinleştirdiği zaman, Peygamberimizin (üzerine salat-selam olsun) davetinin ulaşmadı-ğı bir mahal bulamıyor. Bilakis sallallahu aleyhi ve sellem'in davet nuru, her mahalle  güneşin nuru gibi ulaşmış; hatta sed arkasındaki Ye'cüc ve Me'cüc'e bile. Hem de eski ümmetlerde kendisine peygamber gönderil-meyen bir arazi  bulamıyorum, hatta Hind arazisi ki bu muameleden uzak görülür. Hind ehlinden gönderilen Peygamberi buluyorum, Hak celle şanuhu'ya davet ediyor. Bazı Hind beldelerinde, şirk karanlıkları içinde Peygamber aleyhisselamların nuru müşahede ediliyor, parlayan meş'ale gibi. İstesem o beldeyi tayin ederim.

   Bir peygamberi, davetini hiç kimsenin tasdik etmediğini görüyo-rum, diğer bir peygambere bir şahıs iman etmiş, diğerini iki kişi tasdik etmiş, bazısını üç kişi tasdik etmiş. Hind beldesinde, peygamberine üç kişiden fazla iman edene bakışım vakı' olmadı. Tâbisi dört kişi olan nebi görmedim.